iii
Lời cảm ơn
Báo cáo này là một phần của Dự án “Tăng cường những tiếng
nói để có sự lựa chọn tốt hơn” do Uỷ ban Châu Âu tài trợ và
do Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (IUCN) thực thi. Các
tác giả xin cảm ơn tất cả những người đã góp phần hoàn
thành báo cáo này.
Trước hết, chúng tôi xin bày tỏ lòng tri ân tới tất cả những
người nông dân và các quan chức địa phương ở xã Phong
Mỹ thuộc huyện Phong Điền, xã Lộc Thuỷ thuộc huyện Phú
Lộc, xã Quảng Lợi thuộc huyện Quảng Điền và huyện A Lưới
đã dành cho chúng tôi sự đón tiếp đầy lòng mến khách và
nhiệt tình chia sẻ thông tin với nhóm chuyên gia chúng tôi.
Đặc biệt, chúng tôi xin cảm ơn gia đình ông Nguyễn Văn Múa
ở thôn Khe Trăn, huyện Phong Điền, đã tận tình hỗ trợ chúng
tôi chuyện ăn ở trong thời gian chúng tôi làm việc ở thôn.
Chúng tôi xin cảm ơn các cán bộ của Chi cục Lâm nghiệp, Chi
cục Kiểm lâm, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ban
Dân tộc, Sở tài nguyên và Môi trường, Đại học Nông - Lâm
Huế, Công ty 1/5, Công ty Lâm nghiệp Tiền Phong, cũng như
các cán bộ của các dự án do SNV và JBIC tài trợ, Dự án Hành
lang xanh, dự án Quỹ MacArthur, Dự án ETSP ở tình Thừa
Thiên Huế đã dành cho chúng tôi những cuộc thảo luận bổ
ích. Chúng tôi đặc biệt biết ơn Uy ban nhân dân tỉnh Thừa
Thiên Huế đã dành cho đoàn sự đón tiếp và hỗ trợ nhiệt tình.
Chúng tôi cũng xin ghi nhận với lòng biết ơn sự hợp tác và
hỗ trợ về hậu cần từ phía Chương trình Tropenbos quốc tế
trong quá trình đoàn đi khảo sát tại Thừa Thiên Huế.
Đối với các cơ quan và tổ chức ở Hà Nội, chúng tôi xin cảm
ơn các đồng nghiệp từ Cục Lâm nghiệp, Cục Kiểm lâm, vụ
Pháp chế và Vụ Hợp tác quốc tế thuộc Bộ Nông nghiệp và
Phát triển nông thôn đã có các ý kiến bình luận bổ ích đối
với đề cương nghiên cứu và chia sẻ thông tin liên quan đến
đợt nghiên cứu. Chúng tôi đánh giá cao sự hỗ trợ vô cùng
quy báu của Vụ Hợp tác quốc tế trong việc chủ trì cuộc hội
thảo góp ý kiến cho đề cương nghiên cứu. Chúng tôi cũng
xin chân thành cảm ơn tới cán bộ công tác tại Hiệp hội Khoa
học Lâm nghiệp Việt Nam, Viện Điều tra - Quy hoạch rừng,
Viện Khoa học Lâm nghiệp, Trường Đại học Lâm nghiệp và
tất cả các tổ chức khác đã đóng góp thực hiện nghiên cứu
này. Chúng tôi xin gửi lời cảm ơn tới các đại biểu đã đóng
góp ý kiến hoàn thiện báo cáo nghiên cứu tại các hội thảo
tham vấn tổ chức tại Hà Nội ngày 25/1/2007 và tại Huế ngày
2/3/2007.
Cuối cùng, chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn của mình tới
các cán bộ của Dự án IUCN “Tăng cường các tiếng nói vì sự
lựa chọn tốt hơn” ở Hà Nội, Bangkok và 5 nước thành viên
khác đã có những hỗ trợ và đóng góp quý báu trong quá
trình nghiên cứu. Chúng tôi xin được gửi lời cảm ơn đặc biệt
tới Ông Pham Quang Hoa, Điều phối viên quốc gia dự án
SVBC cùng các cán bộ của IUCN Việt Nam đã nhiệt tình cung
cấp những hỗ trợ cần thiết về tổ chức và hậu cần cho nhóm
nghiên cứu.
Những quan điểm bày tỏ trong báo cáo này là của các tác giả
và không nhất thiết phải phản ánh quan điểm của EU, IUCN
và/hoặc các cơ quan chủ quản của chuyên gia tư vấn. Mọi sai
sót đều thuộc trách nhiệm của chúng tôi.
1
Nghiên cứu điểm ở Việt Nam
ĐÁNH GIÁ CÁC RÀO CẢN ẢNH HƯỞNG TỚI QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG VÀ CÔNG BẰNG
Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế - IUCN
Mục lục
Lời cảm ơn iii
Các từ viết tắt 5
Tóm tắt 6
1. Ngành lâm nghiệp Việt Nam 9
Tỷ lệ che phủ rừng 9
Chính sách và pháp chế lâm nghiệp 9
Các bên liên quan và mối quan tâm của họ 10
Quản lý nhà nước về lâm nghiệp 10
Bảo vệ và sử dụng rừng 13
2. Luật pháp và quản trị rừng 13
Quyền hưởng dụng và sở hữu đất đối với tài nguyên rừng 13
Quyền sử dụng 15
Quyền tiếp cận 15
Quyền kiểm soát:quyền ra quyết định về phương thức sử dụng đất 15
Quyền chuyển nhượng: quyền bán hoặc thế chấp đất, giao lại quyền sử dụng và kiểm soát, cho
thừa kế đất đai và các quyền khác 15
Đảm bảo quyền hưởng dụng 16
Các vấn đề và công cụ kinh tế 16
Các biện pháp tài chính và định giá 16
Các thể chế tín dụng 16
Chống tham nhũng 16
Các biện pháp thương mại ảnh hưởng đến sử dụng đất lâm nghiệp và tài nguyên rừng 17
Tiếp cận thông tin, sự tham gia của công chúng và chia sẻ lợi ích 17
Sự tham gia của công chúng 17
Chia sẻ lợi ích 17
Tuân thủ và thừa hành pháp luật 19
Thẩm quyền của các cơ quan thừa hành pháp luật 19
2
Nghiên cứu điểm ở Việt Nam
ĐÁNH GIÁ CÁC RÀO CẢN ẢNH HƯỞNG TỚI QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG VÀ CÔNG BẰNG
Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế - IUCN
Trách nhiệm của các cơ quan thẩm quyền 20
Cơ chế giải quyết tranh chấp trong quản trị rừng 20
Vai trò của các tổ chức Phi Chính Phủ 20
Các vấn đề khác 20
Sự bất cập và những thay đổi trong pháp chế lâm nghiệp của nhà nước 20
Các quyết định pháp lý về quản trị rừng 20
Tài liệu của các nghiên cứu điểm về lợi ích của việc áp dụng hệ thống luật pháp hiện hành đối với
cộng đồng dân cư sống phụ thuộc vào rừng 20
3. Luật tục và quản trị rừng 20
Hệ thống sở hữu đất theo luật tục 20
Các hình thức sở hữu đất 21
Quyền sử dụng 21
Các cơ chế luật tục phi tiền tệ 22
Cơ chế khuyến khích tuân thủ theo các quy định của luật tục 22
Tham gia, chia sẻ thông tin và lợi ích 22
Thông tin 22
Tham gia 22
Chia sẻ lợi ích 22
Tuân thủ và thừa hành pháp luật 22
Các hoạt động bất hợp pháp được xác định như thế nào 22
Cơ quan quyền lực 23
Hình thức phạt áp dụng đối với các hoạt động phi pháp 23
Các cơ chế giải quyết bất đồng 23
trách nhiệm của các cơ quan thừa hành luật tục 23
Các vấn đề khác 23
Nghiên cứu điểm về lợi ích của việc áp dụng hệ thống luật pháp hiện hành đối với cộng đồng dân
cư sống phụ thuộc vào rừng 23
4. Quản trị rừng theo quy định của pháp luật hiện hành và thực tiễn
áp dụng theo luật tục – so sánh 25
5. Tác động kinh tế xã hội ở mức độ rộng hơn đối với rừng và sinh kế 26
Các chính sách của Chính phủ 26
Tác động của hỗ trợ quốc tế và hiệu ứng khi kết thúc tài trợ 26
3
Nghiên cứu điểm ở Việt Nam
ĐÁNH GIÁ CÁC RÀO CẢN ẢNH HƯỞNG TỚI QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG VÀ CÔNG BẰNG
Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế - IUCN
Đói nghèo, bất bình đẳng và giới 26
Nghèo đói và xóa nghèo 26
Giới và bất bình đẳng 28
Các bên liên quan, các vấn đề kinh tế, luật pháp và quản trị rừng 28
Quyền lực pháp lý và các hoạt động hợp pháp/bất hợp pháp 28
Mối liên kết giữa quyền sở hữu, tiếp cận và sử dụng đấtvà các hoạt động hợp pháp/bất hợp pháp 28
Các cơ chế về tham gia vào quá trình quyết sách và chia sẻ lợi ích 29
Các cơ chế tuân thủ theo pháp luật, thực hiện luật và các hoạt động hợp pháp/bất hợp pháp 29
Mối quan hệ quyền lực và các hoạt động hợp pháp/bất hợp pháp 29
6. Tổng hợp và Khuyến nghị 29
Tài liệu tham khảo 31
Bảng biểu và Hình
Hình:
Hình 1. Tỷ lệ che phủ rừng (mầu xanh) ở Việt Nam. 9
Hình 2. Cơ cấu tổ chức hệ thống hành chính lâm nghiệp, 2006. 12
Bảng biểu:
Bảng 1. Tỷ lệ che phủ rừng theo loại rừng và hình thức sử dụng, 2005 (đơn vị: ha) 10
Bảng 2. Diện tích rừng theo các hình thức sở hữu, 2005 (đơn vị: ha) 13
Bảng 3. Quản trị rừng theo hệ thống luật pháp hiện hành và luật tục 25
5
Nghiên cứu điểm ở Việt Nam
ĐÁNH GIÁ CÁC RÀO CẢN ẢNH HƯỞNG TỚI QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG VÀ CÔNG BẰNG
Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế - IUCN
Các từ viết tắt
5MHRP Chương trình quốc gia trồng mới 5 triệu hectare rừng
AFED Trung tâm khuyến nông, khuyến lâm
ARDU Phòng Nông nghiệp và PTNT
CITES Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật đang bị đe dọa
CPC UBND xã
CPRGS Chiến lược về giảm nghèo và tăng trưởng toàn diện
DARD Sở NN-PTNT
DPC UBND huyện
ETSP Chương trình hỗ trợ đào tạo và khuyến nông
FD Cục Lâm nghiệp
FLEG Thực thi lâm luật và quản trị rừng
FPD Cục Kiểm lâm
FPDL Luật Bảo vệ và Phát triển rừng
FPU Phòng bảo vệ rừng (cấp huyện)
FSIV Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam
FSSP Đối tác Chương trình Hỗ trợ ngành
GSO Tổng cục Thống kê
IUCN Cơ quan bảo tồn thiên nhiên quốc tế
JBIC Ngân hàng Hợp tác quốc tế Nhật bản
LI Luật đầu tư
LL Luật đất đai
MARD Bộ Nông nghiệp và PTNT
MB-PF Ban quản lý rừng phòng hộ
MB-SUF Ban quản lý rừng đặc dụng
NGO Tổ chức phi chính phủ
NTFP Lâm sản ngoài gỗ
PC UBND
PAR Cải cách hành chính công
PPC UBND tỉnh
RBC Sổ đỏ
SFE Lâm trường quốc doanh
SNV Cơ quan Phát triển Hà Lan
SOE Doanh nghiệp nhà nước
SVBC Strengthening Voices for Better Choices
TFF Quỹ ủy thác lâm nghiệp
UNDP Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc
VBARD Ngân hàng NN-PTNT
VND Tiền Việt Nam – đồng
WTO Tổ chức Thương mại Thế giới
6
Nghiên cứu điểm ở Việt Nam
ĐÁNH GIÁ CÁC RÀO CẢN ẢNH HƯỞNG TỚI QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG VÀ CÔNG BẰNG
Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế - IUCN
Tóm tắt
Giới thiệu
Dự án “Tăng cường những tiếng nói để có sự lựa chọn tốt
hơn” được thiết kế để thúc đẩy sự phát triển các hình thức
quản trị rừng có hiệu quả hơn tại Việt Nam và 5 quốc gia
khác có rừng nhiệt đới. Mục tiêu tổng thể của Dự án là thúc
đẩy việc thiết lập và thực hiện các hình thức quản trị rừng để
có thể hỗ trợ và tăng cường bảo tồn và quản lý tài nguyên
rừng một cách bền vững và công bằng tại các vùng ưu tiên.
Báo cáo này là một phần của nghiên cứu được thực hiện
trong khuôn khổ của Dự án. Mục đích của nghiên cứu là
nhằm: 1) Xác định các yếu tố chính sách, pháp luật, thể chế
và kinh tế có ảnh hưởng đến việc quản lý rừng một cách
công bằng và bền vững ở địa phương và 2) Đưa ra các đề
xuất cho các hoạt động tiếp theo của Dự án.
Trong suốt quá trình tiến hành nghiên cứu, phương pháp
tiếp cận “ba bên” đã được áp dụng theo hai cách. Tham gia
nghiên cứu gồm có ba tư vấn với ba chuyên ngành khác
nhau, bao gồm luật, khoa học xã hội và kinh tế tài nguyên.
Ngoài ra, nghiên cứu còn có sự đóng góp của ba nhóm chủ
thể có liên quan khác nhau là: các cơ quan nhà nước, các tổ
chức phi chính phủ trong nước và quốc tế và các cá nhân và
các doanh nghiệp tư nhân.
Bối cảnh Việt Nam và Ngành Lâm nghiệp
Việt Nam là một nước nhiệt đới nằm trên bán đảo Đông
Dương thuộc vùng Đông Nam Á. Lãnh thổ trải dài từ 8°02’
đến 23°23’ độ vĩ Bắc và từ 102°08’ đến 109°28’ độ kinh
Đông. Tổng diện tích đất đai là 33,038 triệu ha, được chia
thành 64 tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương. Theo
số liệu thống kê gần đây nhất, tổng diện tích rừng là 12,62
triệu ha với độ che phủ rừng là 38.2% . Theo mục đích sử
dụng, rừng ở Việt Nam được phân loại thành rừng sản xuất
(36.3% tổng diện tích rừng), rừng phòng hộ (48.1%) và rừng
đặc dụng (15.6%).
Các chủ thể có liên quan đến rừng ở Việt Nam về cơ bản có
thể chia thành 2 nhóm chính: Nhóm thứ nhất bao gồm các
chủ thể có chức năng liên quan đến quản lý nhà nước về
rừng, bao gồm:
Ở cấp quốc gia: Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn
và các cơ quan trực thuộc Bộ như Cục Lâm nghiệp, Cục
Kiểm lâm, Cục Khuyến nông - Khuyến lâm, Cục Chế biến
nông - lâm sản và Ngành nghề nông thôn và Vụ Pháp
chế.
Ở cấp tỉnh: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi
cục Lâm nghiệp, Chi cục Kiểm lâm, Trung tâm Khuyến
nông.
Ở cấp huyện: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông
thôn hoặc Phòng Kinh tế, Hạt Kiểm lâm.
Các tổ chức giáo dục, đào tạo và nghiên cứu lâm nghiệp
thuộc Bộ và ngoài Bộ.
Nhóm thứ hai gồm tất cả các chủ thể có liên quan trực
tiếp đến sử dụng và bảo vệ rừng:
Các chủ thể nhà nước: Các doanh nghiệp quốc doanh,
Ban quản lý rừng phòng hộ, ban quản lý rừng đặc dụng;
Các chủ thể thuộc khu vực tư nhân: các cá nhân, hộ gia
đình và doanh nghiệp liên doanh và tư nhân;
Các chủ thể thuộc khu vực tập thể: Các hợp tác xã và
cộng đồng trong đó các thành viên có các quyền và trách
nhiệm như nhau đối với tài nguyên rừng.
Bảng sau đây tóm tắt một số đặc điểm chính của hệ thống
luật pháp hiện hành và các thực tiễn hoạt động theo luật
tục áp dụng tại Việt Nam và tác động của chúng đối với
các vấn đề quản trị khác nhau. Mặc dù, có sự khác nhau
về các quy định và thực tiễn hoạt động theo luật tục giữa
các nhóm người dân tộc thiểu số và các vùng, tuy vậy họ
cũng có những nguyên tắc chung. Những nguyên tắc đề
cập trong bảng dưới đây là những nguyên tắc và định mức
chung nhất được nhóm nghiên cứu phát hiện.
7
Nghiên cứu điểm ở Việt Nam
ĐÁNH GIÁ CÁC RÀO CẢN ẢNH HƯỞNG TỚI QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG VÀ CÔNG BẰNG
Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế - IUCN
Các ảnh hưởng bên ngoài
Ngoài hệ thống pháp lý và luật tục (và thực thi luật), nhiều
chính sách của chính phủ cùng với các yếu tố ảnh hưởng
khác đã định hình vấn đề quản trị rừng ở Việt Nam. Đó là
những chính sách kinh tế vĩ mô, các chính sách ngành và
các yếu tố tác động bên ngoài khác như các chính sách và
chương trình của nhà tài trợ.
Chính sách kinh tế vĩ mô: Một số chính sách kinh tế vĩ mô
của Chính phủ đã ảnh hưởng đến quản trị rừng như cải
cách hành chính, cải cách doanh nghiệp nhà nước, chương
trình giao đất nông nghiệp và các cam kết của Việt Nam khi
trở thành thành viên của WTO.
Hỗ trợ của các nhà tài trợ: Hỗ trợ (về tài chính và kỹ thuật) từ
cộng đồng quốc tế đã đóng góp tích cực cho việc phát triển
Ngành Lâm nghiệp của Việt Nam. Tuy nhiên các nguồn tài
trợ như vậy không thể tiếp tục về lâu dài. Khi các nguồn tài
trợ giảm dần, Việt Nam sẽ phải tìm kiếm các nguồn đầu tư
khác và phải trả tiền cho tư vấn kỹ thuật từ bên ngoài.
Các vấn đề về quản trị Luật pháp Luật tục
Các loại hình sở hữu
đất
Đất thuộc quyền sở hữu chung của toàn dân trong
đó nhà nước giữ vai trò là đại diện chủ sở hữu
Rừng do nhà nước, tư nhân, hoặc tập thể quản lý
Các hình thức sở hữu đất bao gồm sở hữu
cá nhân và sở hữu của cộng đồng. Việc
quản lý mỗi hình thức sở hữu được phân
định giữa các loại đất khác nhau.
Quyền sử dụng Quyền khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức
từ rừng được trao cho chủ rừng.
Thuộc về các thành viên trong cộng đồng
theo nguyên tắc “ai đến trước được hưởng
trước”, người ngoài chỉ được hưởng trong
trường hợp đặc biệt.
Quyền tiếp cận Quyền đi vào rừng dành cho tất cả mọi người,
ngoại trừ các trường hợp đặc biệt.
Các thành viên trong cộng đồng đều có
quyền được tiếp cận. Các đối tượng bên
ngoài có được tiếp cận hay không tuỳ
thuộc từng trường hợp.
Quyền kiểm soát Quyền kiểm soát cuối cùng thuộc về Nhà nước.
Các chủ rừng (quốc doanh và ngoài quốc doanh)
cũng được trao một phần quyền trong việc kiểm
soát trong phạm vi khuôn khổ pháp luật cho phép
Quyền được trao cho người đứng đầu
cộng đồng hoặc người bảo vệ, các thành
viên trong cộng đồng cùng chia sẻ trách
nhiệm thực thi.
Quyền chuyển giao Tuỳ theo loại hình rừng và các hình thức sở hữu cụ
thể, các chủ rừng có thể thế chấp, cho thuê, thừa
kế và chuyển nhượng quyền sử dụng rừng, đất
rừng.
Chỉ trong phạm vi cộng đồng đối với
trường hợp đất thuộc sở hữu tư nhân.
Không chuyển giao cho bên ngoài, trừ các
trường hợp đặc biệt.
An toàn về hưởng
dụng đất
An toàn về huởng dụng đất được đi cùng với
giấy chứng nhận quyền SDĐ có thời hạn 50 năm,
trường hợp đặc biệt không quá 70 năm
Với điều kiện là được các thành viên trong
cộng đồng thừa nhận và tôn trọng các
quyền của một ai đó đối với nguồn tài
nguyên.
Chia sẻ lợi ích Căn cứ theo khung quy định pháp lý chung ở
cấp quốc gia và tỉnh về chia sẻ lợi ích từ rừng. Tuy
nhiên, trong quá trình thực thi các quy định này
cũng có các vấn đề phát sinh.
Dựa trên nhu cầu thực tế của các thành
viên trong cộng đồng.
Các biện pháp về giá
cả và tài chính để thu
hút đầu tư cho lâm
nghiệp.
Được xác định trong Luật Bảo vệ và Phát triển
rừng, Luật đầu tư, Luật thuế thu nhập doanh
nghiệp, và quy định về thuế giá trị gia tăng.
Không thấy đề cập
Kiểm tra việc thực
thi luật
Hệ thống Kiểm lâm Người đứng đầu theo luật tục
Trách nhiệm giải trình Bộ NN & PTNT chịu trách nhiệm trong phạm vi cả
nước, UB nhân dân chịu trách nhiệm trong phạm
vi lãnh thổ của mình.
Người đứng đầu theo luật tục
Xử lý vi phạm Theo luật Người đứng đầu theo luật tục
Quản trị rừng theo luật pháp hiện hành và luật tục
8
Nghiên cứu điểm ở Việt Nam
ĐÁNH GIÁ CÁC RÀO CẢN ẢNH HƯỞNG TỚI QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG VÀ CÔNG BẰNG
Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế - IUCN
Mối quan hệ quyền lực và tham nhũng: Các mối quan hệ
quyền lực bất bình đẳng tạo ra tác động tiêu cực về cơ chế
khuyến khích người dân tham gia quản lý rừng bền vững.
Hơn nữa, tình trạng tham nhũng trong ngành lâm nghiệp
càng làm tình hình trở nên xấu hơn.
Các chương trình xoá đói giảm nghèo: Trong thập kỷ qua,
nhờ có sự nỗ lực lớn của Chính phủ, tỷ lệ người nghèo ở
Việt Nam đã giảm đáng kể. Tuy nhiên các khó khăn vẫn còn
ở phía trước, đặc biệt đối với Ngành Lâm nghiệp vì sự đóng
góp của Ngành Lâm nghiệp cho xoá đói giảm nghèo vẫn
chưa đạt được mức tiềm năng.
Các bên liên quan, các khía cạnh về kinh
tế, luật pháp và quản trị rừng
Về nguyên tắc, khung pháp lý về lâm nghiệp ở Việt Nam
được đưa ra nhằm thúc đẩy sự công bằng xã hội và đảm bảo
tính pháp lý. Do vậy, trách nhiệm của tất cả các bên tham
gia trong lĩnh vực lâm nghiệp đều nhằm khuyến khích các
hoạt động lâm nghiệp hợp pháp và điều này cũng mang
lại lợi ích cho toàn xã hội. Tuy nhiên, vấn đề tồn tại lại nằm
trong các cơ quan điều phối với các chức năng nhiệm vụ
khác nhau và vì vậy đã tạo kẽ hở cho các hoạt động lâm
nghiệp bất hợp pháp.
Hiện nay, hưởng dụng đất (theo luật pháp hoặc theo luật
tục) vừa có tính ngăn chặn vừa khuyến khích các hoạt
động lâm nghiệp phi pháp. Các biện pháp ngăn chặn các
hoạt động phi pháp chủ yếu phát sinh từ các lợi ích (tiềm
năng) mà luật pháp đã trao cho và các mối đe doạ sẽ không
còn tiếp tục được hưởng các quyền lợi đó nữa. Tuy nhiên,
khoảng cách giữa hai hệ thống luật pháp và luật tục (trong
khi luật pháp có xu hướng không thừa nhận luật tục) đã tạo
động lực cho các hoạt động lâm nghiệp phi pháp.
Về cơ chế chia sẻ lợi ích, cả hai phương thức quản lý mà
luật pháp và luật tục đề ra hiện nay đều không phát huy tác
dụng như mong đợi. Đối với cơ chế chia sẻ lợi ích theo luật
pháp, nguyên nhân chính là sự thiếu rõ ràng và nhất quán
với luật tục địa phương.
Tương tự như vậy, sự tham gia của các bên liên quan vào việc
ra các quyết định liên quan đến nguồn tài nguyên rừng ở
địa phương cũng thể hiện nhiều điểm bất cập và chưa công
bằng. Trong hầu hết các trường hợp, những người có địa vị
thường chi phối quá trình ra quyết định và đưa ra kế hoạch
phân bổ lợi ích rừng phục vụ cho mối quan tâm của họ.
Một số nguyên nhân khác dẫn đến các hoạt động phi pháp,
cố ý hoặc vô tình, bao gồm trình độ kiến thức hạn chế của
người dân về yêu cầu của hệ thống pháp quy hiện tại, cũng
như những thay đổi thường xuyên và nhanh chóng của
khung pháp lý Việt Nam, sự thiếu vắng một hệ thống giám
sát thực thi luật rõ ràng và thiếu cơ chế thực hiện.
Các hoạt động phi pháp có thể được hợp pháp hoá bởi các
ảnh hưởng bên ngoài, kể cả việc phá rừng để canh tác và
đòi hỏi “quyền sở hữu” rừng của người dân địa phương. Các
hoạt động này đã thành truyền thống của người dân địa
phương, tuy nhiên đã có lúc (hoặc hiện nay) không được
thừa nhận bởi luật pháp.
Khuyến nghị đối với Dự án SVBC
Hỗ trợ giao quyền quản lý rừng cho người dân: Mặc dù
quá trình giao rừng đã được tiến hành khá nhanh chóng
ở Việt Nam trong thập kỷ vừa qua, sở hữu của người dân
đối với tài nguyên rừng vẫn còn khá hình thức do nhiều
quy định hạn chế vẫn còn điều tiết người dân thực sự
kiểm soát rừng. Để làm cho việc giao rừng có ý nghĩa thực
tiễn hơn, điều quan trọng không chỉ là giao quyền đối với
rừng, mà còn phải chuyển giao cả quyền lực cần thiết để
ra quyết định về quản lý tài nguyên rừng cho dân cư địa
phương trong đó có lưu ý đến cơ cấu điều hành truyền
thống của người dân. Ngoài ra, cần có sự hỗ trợ cần thiết
và kịp thời để tăng cường năng lực của người dân trong
việc sử dụng các quyền và quyền lực mới được trao.
Đóng góp vào quá trình sửa đổi chính sách và quy trình
về chia sẻ lợi ích: Đảm bảo các bên liên quan hiểu đầy
đủ các cơ chế hiện có. Ngoài ra, cần rà soát nội dung các
chính sách về chia sẻ lợi ích và xây dựng các quy trình, thủ
tục thực hiện thực tế để cho phép người dân địa phương
khai thác hợp pháp lâm sản trên diện tích rừng được giao
hoặc tiếp thị và sử dụng sản phẩm.
Cải thiện sự tiếp cận của người dân đối với thông tin luật
pháp: Phổ biến thông tin pháp lý bằng ngôn ngữ đơn
giản và xây dựng các phương tiện truyền thông hữu hiệu,
bao gồm đài phát thanh, tài liệu trực quan (áp phích,
tranh ảnh), và ấn phẩm (tờ rơi đơn giản).
Cải thiện khả năng tiếp cận nguồn tín dụng: Cung cấp
thông tin về tín dụng và giúp đỡ nông dân xây dựng đề
xuất vay tín dụng tại Ngân hàng NN-PTNT và Ngân hàng
Chính sách Xã hội.
Khuyến khích khu vực tư nhân giúp đỡ người nghèo: Tăng
cường sự tham gia của người dân nghèo vào các hoạt
động kinh doanh lâm sản như là những đối tác tham gia
trồng rừng, chăm sóc, bảo vệ rừng hoặc là những người
đóng góp vốn bằng giá trị đất lâm nghiệp.
Cung cấp thông tin cho các nhà quyết sách chính: Giúp
các bên liên quan chính hiểu rõ hơn về thực tế hoạt động
cũng như năng lực của các nhóm người dân tộc thiểu số
trong lập kế hoạch, quản lý và kinh doanh tài nguyên rừng
khi họ có quyền và trách nhiệm để thực hiện điều đó.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét